"Mama, waarom doen we dit eigenlijk?" Een redelijke vraag van een zevenjarige met een mandarijn in zijn hand, en eentje waar je niet altijd een goed antwoord op hebt. Pakjesavond is voor de meeste ouders een vanzelfsprekendheid, iets dat al sinds hun eigen jeugd zo gaat. Maar als je het moet uitleggen aan een kind dat het echt wil weten, dan blijkt het iets meer te zijn dan "dat doen we gewoon".
Een korte gids voor de momenten waarop een kind erop doorvraagt, met de echte achtergronden in begrijpelijke taal.
Wie was Sint Nicolaas eigenlijk?
De Sint die wij elk jaar vieren, is ooit een echte persoon geweest. Hij heette Nicolaas en woonde rond het jaar 300 in Myra, een stad in wat nu Turkije is. Hij was een bisschop, dus iemand die voor een groot kerkgebied verantwoordelijk was, en stond bekend om zijn vrijgevigheid.
Het bekendste verhaal: er waren drie zussen in Myra die zo arm waren dat hun vader bang was dat hij voor ze geen man zou kunnen vinden. Nicolaas hoorde daarvan en gooide 's nachts in het geheim drie zakjes goud door het raam, zodat de zussen de bruidsschat hadden die ze nodig hadden. Niemand wist wie het had gedaan tot ze hem op een keer betrapten.
Daarna ontstond het idee dat hij in het geheim cadeautjes gaf, en die naam bleef hangen. Hij werd na zijn dood heilig verklaard en heet daarom officieel Sint Nicolaas. Voor een kind kun je zeggen: "Sinterklaas is genoemd naar een echte man die heel goed was in cadeautjes geven zonder dat iemand het wist."
Hoe is pakjesavond ontstaan?
In de Middeleeuwen werd de naamdag van Sint Nicolaas (6 december) op veel scholen en in kloosters gevierd. Kinderen kregen op die ochtend kleine cadeautjes, vaak in een schoen die ze de avond ervoor hadden klaargezet. Het idee dat Sint je iets brengt als je goed je best doet, komt uit die tijd.
In Nederland is het feest in de loop van de eeuwen verschoven van 6 december naar de avond ervoor. Dat is letterlijk de "avond van pakjes geven" geworden, en daar komt de naam pakjesavond vandaan. In andere landen wordt de naamdag zelf nog steeds als hoofdmoment gevierd, soms zonder de uitgebreide pakjes en surprises die wij kennen.
De Sint zoals wij hem kennen, met de mijter, de tabbaard, de staf en het paard, is grotendeels in de 19e eeuw zo vastgelegd. Een schoolmeester in Amsterdam, Jan Schenkman, schreef toen een boekje waarin Sint per stoomboot uit Spanje kwam, en dat beeld is sindsdien blijven hangen.
Waarom 5 december en niet 6 december?
De officiële sterfdag (en daarmee naamdag) van Sint Nicolaas is 6 december. Maar het cadeautjes-geven gebeurt al sinds eeuwen "de avond ervoor", omdat het in de oude traditie hoorde bij de start van de feestdag. Een beetje zoals we kerstavond ook al feestelijk vieren voor kerstdag zelf.
Voor kinderen is de uitleg vrij simpel: "Sinterklaas heeft heel veel huizen om langs te gaan, dus hij begint al de avond voor zijn echte verjaardag. De volgende dag is hij dan weer terug in Spanje en wordt zijn verjaardag in zijn eigen land gevierd."
Op 6 december zelf gebeurt er in de meeste Nederlandse gezinnen niet veel meer. School gaat gewoon door, het ontbijt is normaal, en de pakjes van de avond ervoor liggen verspreid in de huiskamer. Voor de meeste kinderen wel even een raar contrast.
Waarom een chocoladeletter, pepernoten en mandarijnen?
De vaste lekkernijen rond pakjesavond hebben elk een eigen verhaal:
- De chocoladeletter komt uit een oudere traditie waarin kinderen een letter van brood of taai-taai kregen, vaak de eerste letter van hun naam. Dat moest helpen om je naam te leren herkennen. Tegenwoordig is het chocolade en is de letter vooral een lekkernij, maar de gewoonte is hetzelfde gebleven.
- Pepernoten zijn kleine bolletjes van een specifiek deeg met kruiden zoals kaneel, anijs en kruidnagel. Ze worden traditioneel uitgestrooid (door Sint of een Piet) en kinderen mogen ze oprapen. Dat is ook waarom je ze vaak op de grond ziet liggen, dat hoort bij het ritueel.
- Mandarijnen verwijzen naar de zakjes goud uit het oorspronkelijke verhaal van Sint Nicolaas. Een goudkleurige vrucht in de schoen of in de zak symboliseert het cadeau dat hij gaf aan de drie zussen.
Deze drie samen vormen het klassieke Sinterklaas-trio. Voor een kind kun je het simpel zeggen: "De chocoladeletter is voor je naam, de pepernoten zijn een soort traktatie en de mandarijnen herinneren ons aan een oud verhaal." Voor de aanloop in november werken Sinterklaas-kleurplaten ook goed om de kinderen op een rustige manier in de stemming te brengen.
Wat doen kinderen in andere landen?
Sinterklaas is op verschillende manieren in heel Europa terug te vinden, maar elk land heeft een eigen versie:
- België: heel vergelijkbaar met Nederland, met pakjesavond op 5 december
- Duitsland: "Nikolaustag" op 6 december, kinderen zetten een schoen klaar en krijgen 's ochtends iets erin
- Oostenrijk en Zwitserland: ook 6 december als hoofddag, soms met een figuur die "stoute" kinderen bezoekt
- Italië: Sint Nicolaas wordt nog steeds vereerd, vooral in Bari (waar zijn relikwieën liggen), maar grote cadeau-traditie is er minder
In de meeste landen is het feest kleiner dan in Nederland. Geen surprises, geen lange gedichten, geen jutezak met tientallen pakjes. Een schoen met snoep en een klein cadeautje is daar de norm. Voor kinderen die op vakantie hierover horen, voelt dat vaak als een verrassing.
Hoe leg je het uit aan een nieuwsgierig kind?
De vraag "is Sinterklaas echt?" of "waarom doen we dit?" komt meestal in de bovenbouw, vaak rond groep 5 of 6. Hoe je antwoordt, hangt af van wat je kind eigenlijk wil weten:
- Bij een jong kind dat informatie zoekt: "Sinterklaas is een verhaal dat we al heel lang vieren omdat we het leuk vinden om elkaar cadeautjes te geven."
- Bij een ouder kind dat doorvraagt: vertel het echte verhaal van Sint Nicolaas, en leg uit dat ouders nu de cadeautjes kopen en het verhaal vertellen
- Bij een kind dat boos is dat het "niet echt" is: benoem dat het verhaal nog steeds belangrijk is voor het samen vieren, niet voor wie de pakjes brengt
- Bij een kind dat het aan jongere broertjes of zusjes wil vertellen: leg uit dat het nu hun beurt is om het geheim mee te helpen bewaren
Het moment waarop een kind "erachter komt" is voor ouders vaak emotioneler dan voor het kind zelf. De meesten vinden het wel spannend om vanaf dat jaar mee te helpen. Voor het achterliggende waarom van de avond zelf en de praktische timing biedt het overzicht over wanneer pakjesavond is meer context, en op de Sinterklaas-themapagina staat aanvullend materiaal voor de hele aanloop.
